SÜRMENE YAĞLISI HAÇAPURİ VE ACARULİ

Özürgeti'de küçük salaş  esnaf lokantası tarzda  Araklı 'lı Ermeni arkadaşımızın mekanında Sürmene yağlısı yiyoruz . Sürmene usulünü hiç bozmadan tabiki 'de . Kaşıkçı ,Ğalada  mevkiilerinde kadınların yaptığı yoldan geçen insanların yediği bir aparat türüydü. Bu kültür çok sonralardan Sürmene merkeze taşındığını bizlere bahsetmişti. Karadere vadisi boyunca Datçalarda gelen misafirlere'de ikram edilirdi. Ticaretin yoğun olduğu Ağanas ve Ğahura yerleskelerinde hem peynirli hem kıymalı tarzından yapılıp pazarcı ahalisinin paskalya çöreği niyetine yediklerini ve göğe bakıp Tanrı 'ya  dua edip istavroz çıkararak verdiği nimetlere şükür etmelerini bizlere anlatırdı bu arkadaş. Sürmene yağlısını 'nın etki alanın'ın çok büyük olduğundan bizlere bahsetti , doğu Karadeniz ve trans kafkasya'da pide on ikinci yüz yıllarda sofralarda yerini aldığını onun öncesinde pek fazla bilinmediğinden bahsetti bizlere. Giresun Görele pidesi ve Samsun Bafra pidesi'ninden esin kaynağı Sürmene yağlısı olduğundan Samsun bafra civarına yerleşen Karadere Ermenilerinin bu pide  kültürünüde getirdiğinden bahsetmişti.  Loğa dediğimiz eski sürmene yerleşkesinde sahile yakın yerde kurulan sürmene yağlısı batıda Görele pidesi.ve Bafra pidesini ilham oldu Doğu'da ise Gürcistan bölgesinde Haçapuri Acaruli pidelerine ilham oldu . Güney Kafkas'ya da yani Ermenistan'da ise peraşki adında pidenin doğmasına neden oldu . Loğa limanının ulusarası ticaretinden dolayı paranın yanında yemek sanat kültürünüde etkileyip yayılıyordu.Günümüzde ise Sürmene yağlısı bugünkü merkezinde yapılıyor . Files Halkumas ,Hart , limon suyu ( levonun suyu)  Tanzut yaylalarında üretilen Axo peyniri ve yayla tereyağı ve biberli peynirle Sürmene de tezgahlarda yerini alıyordu.

Biraz gurmelik olduğu için bende özel tadları denemeyi severim ama öyle lüks mekanlarda değil şoselerdeki esnaf lokantası tarzı yerlerde . 

Bir çok yerde yedim haçapuri ama kuholada'kini unutamam  kholo 'ya ilk gittiğim zamanlarda elektrik sadece devlet daireleri ve askeriye bölgesinde vardı  güzel olmasının yanında metruk bir alandı bir olay olmuş bitmiş biz sonuna gelmiş gibiydik sanki  elektriklerin kısıtlı olması baya ilginç gelmişti bana  şimdilerde ise Gürcüler yazlık Datçalar kurup satış yapmaya bile başlamıştı duyumları gelmişti kulağıma bir hayli şaşırmıştım doğrusu bu duruma. Khulo'da ki yediğim Haçapuri 'nin lezzetinin yanımda bir diğer dikkatimi çeken olayda bir gürcünün  peynirlisini yerken kola sipariş verip içmeden onu çocuk gibi okşamasıydı . Bu olay karşısında tuhaf olamamın yanında aslında iki K arasında kalan yaşamı ( komünizm ve kapitalizm) çok iyi özetliyordu. Gürcü kolaya ilah gibi bakmanın yanında Macera dolu Amerika şarkısına tav olmuştu . Sokalarda ramboya benzeyen tipler  bir hayli ilginç gelmişti bana ama Haçapurisi  çok güzeldi ustasına sorduğumda ise peyniri khulo yayalalarından ve zastafoni ve Haşuri bölgesindeki köylerinden geldiğini söyledi. Tifliste hatta eski Sovyet ülkelerinin bir çok yerinde yememe rağmen khulodaki lezzeti bulamamıştım. 

   Acaruli Hacapuri'nin yumurtalı peynirli tarzıdır genelde Batumi ajdara bölgesinde yaygındır. Şehrin bir çok noktasında vardır lakin en güzel yeri ise  Batum 'dan Ahıska'ya çıkan khelvacauri bölgesinde vardır  Çoruh nehri kenarında gürcü şarapı ve armut suyu yada borjomi maden suyuyla  birlikte tüketilir . Acaruli Batum ajdara  bölgesinin dışında Ahıska bölgesinde'de hatta Anadolu tarafına kalan yukarı kura bölgesinde'de yaygın bir yemek kültürü ilginç olanı ise etli veya kıymalı pide tarzı yapılınca genelde Gürcü ve Ermeniler içlerine domuz eti koyuyorlar. Müslüman ahali ise koyun ve inek bazende geyik eti koyuyorlar. Ruslar Anadolu'ya yukarı kura bölgesinden girdikleri zaman soğuk kış günlerinde Nçalçik ordusunu Patatesin yanında Haçapuri ile doyuruyordu  . Çarlık ordusu belkide yemek konusunda en gurme tarzı ordu diyebiliriz tarihte işgal ettikleri her bölgede oranın kültürüne ait yemekleri yemeyi özen gösterirlerki hem.daha çabuk konsantre olmak hemde halkla daha kolay diyalog kurmak. Kaşıkçı hanlarında Rusların işgal ettiği dönemde çekik gözlü ablak suratlı Tatar Rus lejyoner askerler ise Nifeee hanım oradan bir sürmene yağlısı yapta yiyelim ünlemeleri yıllardır anlatılırdı halkın dilinde . 

Trans Kafkasya ve Doğu Karadeniz hatta Orta  Karadeniz 'in sonuna kadar var olan pide kültürü bugünkü Araklı kaşıkçı hanlarından  çıktığı kanısına vardık gezip gördüğümüz yerlerde özürgeti'de ki Araklı Ermenisi dostumda bu konuyla ilgili aynısını söylemişti pidenin başlama yeri Araklı kaşıkçı hanlarıdır diye . Rus gezginleri kitaplarını okuyup araştırma yapınca 'da pidenin trans Kafkasya 'ya pontos bölgesinden geldiğini bahsetmekteydiler . Tam olarak nokta atışı olarak söylenen yer yoktu . Ruslar Harşit çayına kadar ilerledikleri zaman tek pide kaşıkçı bölgesinde dediklerine dair küçük bir anektod bulunmakta idi . Trabzon bölgesinin Rus belediye başkanı Yakof kefeli'nin anılarında böyle yazıyordu.

Sürmene yağlısı Haçapuri ve Acaruli nin geçmiş etkisi tam olarak buydu...