HALKLAR MEZARLIĞI

MEZARLIKLAR

Mezarlık gezmek bizde tutku oldu. Bir topluluğun antropolojik haritasını çıkarmanın en kestirme yolu olmalı. Canlı insanların kaçına gidip, kimsin, kimlerdensin, deden ninen nece konuşurdu, adını hangi dinin alfabesine göre yazmak istersin diye sorabilirsin? Sorsan kaçından dürüst cevap alırsın? Ölüler bu açıdan daha konuşkan. Hele bu memleketlerde mezarlıklar yabana atılacak yerler değil. Çoğu ufak çaplı birer yerel müze. Taşlar sanat eseri. En ücra köyde bile şaşılacak kadar başarılı birkaç anıt-heykel mutlaka var. O yoksa merhumun yakışıklı bir fotoğrafını taşa işlemişler, toplumsal itibar simgelerini özenle eklemişler (savaş madalyası, parti beratı, Aziz Filanca haçı, müzisyen sazı, terzi makası...). Dil ve alfabe seçimi ayrı bir hikaye: Bir ailenin üç kuşağının üç ayrı dilde yazdığını fark edince tarihten bir yaprak okumuş kadar oluyorsun.

Gürcistan' ın    Borçalı kasabasının şoselerini  Kara papak Müslüman Türklerin Mezar yerlerini geziyorken  yan yana yatan üç mezar karşıma çıkıyor  Osmanlı döneminde  Farsça yazılan  Çarlık ve Bolşevik devrimi esnasında ölen kişi Rusça yazılan  Sovyetler' den sonra ise Gürcüce yazılan mezar taşları  koskoca üç dönemi yansıtması  takdire şahan bir durumdu  kara papaklar  Anadolu'da Kars Ardahan ve iç doğu Karadeniz bölgelerinde yaşarlar  anavatanları Ahıska  Borçalı bölgesidir ilginçtir  Erzurum aksanıyla Türkçeyi konuşurlar   Tsalka bölgesindeki Türkçe konuşan Rumlar gibi Mezarlıkların girişlerine kestikleri koç başı  iskeletini koymaları hayli dikkat çekiciydi pagan ve İslam geleneğini bir arada yaşatıyorlardı

  

 Axalsopeli şosesinde ise Davut yıldızı  mezar taşları karşımıza çıkıyordu   Rusça ve Gürcüce 'nin yanında İbranicede yazılmıştı   Gürcü mü yoksa Hazar yahudisi mi  kestirmek güç  çevreden birine sorsak  yanlış anlaşılma korkusuyla klasik neden niçin muhabbetinden kaçmak için  arkadaşla sadece tahminlerde bulunuyorduk . Diğer aklımızda kalan soru ise Trabzon ve Xopa arasında yapılan eski Ayan konaklarının bir çoğunda Davut yıldızı vardır  Kafkaslardan gelen  Seferad ustalar tarafından yapıldığını biliyordum lakin buradaki mezarlıkların onlarla bağlantısı nedir bilemedik  sadece Gürcü Yahudilerinin Aştod bölgesinde yoğunlukta yaşadığını biliyorum  gidip yerinde de gördüm  Hatta İsrail'in  Sahil şehirlerinde biriside Aştod dur  İsmi bu bölgeden alınmıştır   şehri Gürcistan'dan giden Yahudiler dizayn ettiğini bilirim...

Yezidi Mezarlıkları ise tam bir küçük kelif (ev) modeli hatta bacaları bile  lakin Ermenistan ın  Goris bölgesindekiler ise  şahane onuda Ermenistan bölümünde yazacağım..

Tsalka bölgesinde  Trabzon Rize ve Kars Rumların  mezarlarında dikkatimi çeken Türkçe soyisimler olması

ydı  General Paskevic döneminde buraya gelip yerleştiler  Anadolu'yu Patatesle tanıştıran kişidir Paskevic bilinenin aksine  İlk patatesle tanışma İstanbul İzmir denkleminde değil  Kars Erzurum Sivas denkleminde olmuştur .

Ahıska bölgesinde Osmanlı döneminde bölgeyi islamlaştırmak adına yerleştirilen Kars Kürtleride var  Mezar taşlarında Var olan dillerin yanında kendi dilleriyle de var  Lazca basılan Matematik kitabı kadar bu duruma şaşırmıştım  yok denebilecek kadar küçük bir halkın dilleri mezar taşında yazması. Anadolu'da böylesi varmıdır bilemem Doğu ve Güneydoğu bölgesine gitmeme rağmen görmedim duymadım   . Anadolu vari şose bir kahvehane  önünde bıyıkları tütün içmekten sararmış  yaşlı bir amcaya selam verip yola devam ettik.

 Bolniside Ermeni yaylası etrafındaki köyleri gezdik  pastrol hayat her yönüyle çevremizi sarmıştı bin yedi yüz rakım yükseklikte  tezek kokulu yollar belkide Swadnadze döneminde yapılma   inek ve koyun nahırının uçu bucağı yok  Ermeni  haçkar mezar taşları  uzaktan  müthiş görünüyor   dikkatimi çeken bu mezarlıkta sadece Ermenice yazması idi sorduk soruşturduk  Erzurum civarında  buraya çarlık Rusya'sı  tarafından yerleştirilen Ermeniler   köyün ve yaylaların girişlerinde hep bir kaç tane heykel var. Bu köylerden çıkan ünlüler  ve her köyün içinde küçük bir müze var  bir mezar taşına baktığımızda Ermeni bir bürokrat Rusya'da görevini yapmış vasiyeti gereği  Atalarının köyüne gömülmek istemiş buradaki yaşayan kişilere örnek rol model olsun diye  

Yol üstünde veya her kasaba ve köy girişlerinde   küçük heykel  ve bir anıt var ikinci Dünya Savaşı'nda ölenlere dair   Köylerdeki küçük sokaklara  bile  savaşta ölenlerin isimleri  verilmiş